Tuesday , October 15 2019

शंखधर एक, मुहार अनेक

नेपाल सम्बतका प्रवर्तक मानिएका शंखधर साख्वाः नेपालको राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा घोषित व्यक्तित्व हुन् । अस्पष्ट नै सही तर उनको व्यक्तित्वलाई लिएर नेपाली समाज कृतज्ञ छन् र नेपाल सम्बतअनुसार वर्ष फेरिने. क्रममा प्रत्येक नयाँ वर्षको सन्दर्भमा हुने शुभकामना आदानप्रदानमा शंखधरलाई पनि सम्झने र उनका बारेमा चर्चा गर्ने गरिन्छ ।

नेपाल सम्बतसँग शंखधरको नाम जोडिए पनि ती श्रोतहरु वंशावली तथा किम्वदन्तीहरुमा नै सीमित थियो । ऐतिहासिक प्रमाणको अभावमा थुप्रै प्रश्नहरु तेर्सिएको अवस्था थियो र विवादकै विषयवस्तु भइरहेको अवस्थामा थियो । यस्तैमा केही वर्षअघि उनको नाम अंकित अभिलेख

भक्तपुरको जेला टोलस्थित एक पाटीमा भेटिएपछि ती प्रश्न वा विवादहरुले निकास पाएको थियो, अर्थात् यिनी पनि ऐतिहासिक नै हुन् भन्ने  प्रमाणित भयो ।

तर, शंखधर साख्वाःको मुहार भनी बजारमा ल्याइएका अनेकौं तस्वीरहरु बजारमा उपलब्ध छन् जुन एकै रुपका छैनन । जसलाई जस्तो मन प¥यो त्यस्तै रुपको अनुहार बनाएर शंखधर भनी प्रस्तुत गरेको पाइन्छ, यसमा कसैको नियन्त्रण पाइँदैन । जसलाई जस्तो मन लाग्यो त्यस्तै मुहारका चित्रहरु बनाई बजारमा ल्याउने कार्य अचेल अझ बढेको पाइन्छ । पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरमा अवस्थित एक अज्ञात मूर्तिलाई नै सुरुमा शंखधरको मूर्ति मान्ने गरिएको थियो । कनफट्टा जोगीको रुप भन्न सकिने सो मूर्तिलाई के कति कारणले शंखधरको मूर्ति भनियो, कुनै आधार वा तर्क पाइँदैन । यस सन्दर्भमा कुनै अध्ययन अनुसन्धान भएको जस्तो पनि लाग्दैन । त्यसपछि बनेका तस्वीर तथा मूर्तिहरु अघिल्लोसँग मिल्दैन पनि ।

नेपाल सम्बत र शंखधर साख्वाःका सम्बन्धमा गहिरो सम्बन्ध राख्दै यसको प्रचारप्रसार तथा व्यावहारमा ल्याउने काम नेवार समुदायबाट हुँदै 

आइरहेको छ । यसै क्रममा शंखधर साख्वाः नेपालको राष्ट्रिय विभूति र नेपाल सम्वत राष्ट्रिय सम्वतका रुपमा घोषित पनि भयो । 

तर राष्ट्रिय स्तरमा स्थापित इतिहास, संस्कृतिसँग सम्बन्धित अध्ययन संस्थाहरुको चासो यतातर्फ खिच्न सकेको छैन । यस विषयवस्तुमा वर्षौंअघिदेखि लाग्दै आएका नेवार संघसंस्थाले प्रचलनमा ल्याउने तस्वीर तथा मूर्तिहरुमा नै पनि एकरुपता नभएको र के कति कारणले त्यो नयाँ नयाँ अनुहारलाई अगाडि सार्नु परेको भनेर जवाफ दिने दायित्व पनि पूरा गर्दैनन् ।यी कारणले गर्दा शंखधरका यी विभिन्न रुपका अनुहारहरुलाई अनधिकृत मान्नु पर्ने अवस्था छ । 

शंखधरका अनेकौं मुख मुद्राका ती तस्वीर तथा मूर्तिहरु थुप्रै संख्यामा

पाइन्छन् र ती अनुहारहरुमध्ये केहीको संकलन यहाँ गरिएको छ ।

तस्वीरः विभिन्न श्रोत /

शब्दः  बसन्त महर्जन

About Basanta Maharjan

Basanta Maharjan, author and researcher, has expertised in Nepalese history, culture, archaeology and Buddhist study. Seven of books and number of articles on Buddhist Study have been authorised by him. He has mastered in Buddhist study and is a gold medalist from Tribhuvan University. As well as, he has mastered in Nepalese history, culture and archaeology also from same university. Currently he has been involved in research work and lectures on own subject. mail : maharjan_basanta@yahoo.com

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *