Friday , July 19 2019

संवत्को विवाद

नेपालमा मनाइने चाडपर्वलाई लिएर देखिएको विक्रम संवत् र नेपाल संवत् पक्षधरबीचको विवाद निरुपण हुनसकेको छैन।

– बसन्त महर्जन

साल गणनाका लागि अनेक नामका संवत्हरू प्रयोगकर्ताको सुविधा वा आवश्यकता अनुसार प्रयोग हुँदै आएको पाइन्छ । नेपालमा सरकारीस्तरबाट प्रचलित ‘विक्रम संवत्’ र देशकै नामबाट नामकरण गरिएको ‘नेपाल संवत्’ को प्रयोगलाई लिएर केही दशकदेखि विवादसँगै एक खालको राजनीति पनि हुँदै आएको छ । त्यस्तै, संवत्को प्रकृति र नेपालको सांस्कृतिक जीवनलाई बुझनुभन्दा सतही रूपमा तर्क–वितर्क गर्नमा अभ्यस्त रहेको पनि देखिन्छ ।
विक्रम संवत्का पक्षधरहरू नेपालबाटै यसको शुरूआत भएको र आफ्ना चाडपर्व यस संवत्मा आधारित हुने विचार राख्छन् । तर, दशै–तिहार लगायत अधिकांश चाडपर्व गतेबाट नभई तिथि अनुसार चल्नेतर्फ ध्यान दिंदैनन् ।

नेपाल संवत्का पक्षधरहरू पनि चाडपर्व तिथि अनुसार पर्ने भएकाले नेपाली संस्कृति नेपाल संवत्मा आधारित भएको मान्यता राख्छन् । जबकि, नेपाल संवत्लाई व्यवहारमा ल्याउन र सरकारी मान्यता दिलाउन लामो समयदेखि आन्दोलनरत नेवारमा तिथि र गते दुवैमा आधारित चाडपर्वहरू प्रचलित छन् । यसलाई विक्रम संवत् र नेपाल संवत्मा आधारित नभनी चान्द्र र सौर्य मानमा आधारित भन्दा अझ् स्पष्ट हुन्छ । ‘संक्रान्ति’ हरू गते वा सौर्य मानमा आधारित छन् र ती विभिन्न नामका ‘सँल्हू’ का रूपमा प्रचलनमा छन् ।

विक्रम संवत् अनुसार, १ वैशाखमा बंगाल लगायत अन्य समाजमा वर्ष फेरिएको हुन्छ । त्यहाँ विक्रम संवत्को प्रचलन रहेको बुझइ नेपालीको भए पनि त्यो विक्रम संवत् नै हुनुपर्छ भन्ने जरूरी छैन, नेपाल संवत्को स्थिति पनि यही हो ।

समयको गणना सूर्य वा चन्द्रको गति अनुसार गरिन्छ । सूर्यलाई आधार मान्नुलाई सौरमान र चन्द्रमालाई आधार मान्नुलाई चान्द्रमान भनिन्छ । सूर्यलाई आधार मान्ने विक्रम संवत् मात्रै नभएर ईस्वी लगायत अन्य थुप्रै संवत् छन् । त्यस्तै, चन्द्रमालाई आधार मान्ने नेपाल संवत् मात्रै नभएर हिज्री लगायत संवत्हरू पनि छन् । नेवार लगायत अधिकांश नेपालीको सांस्कृतिक जीवनमा प्रचलित चाडपर्वहरू सौरमान र चान्द्रमानमा आधारित भएकाले नेपालका सन्दर्भमा जुनसुकै संवत् भए पनि त्यसलाई प्रयोगका दृष्टिले संयुक्त रूपमा क्यालेन्डर बनाइएको हुन्छ, जसलाई ‘चान्द्र–सौरमान’ आधारित भनेर नामकरण गर्न सकिन्छ ।

सौरमान र चान्द्रमान दुई बेग्लाबेग्लै पद्धति भएकाले एउटा निश्चित पद्धति अपनाएर जति वटा संवत् पनि बनाउन सकिन्छ । देशको नामबाट नामकरण भएको नेपाल संवत् मात्रै नेपालको मौलिक संवत् नभएर मानदेव संवत् लगायत अन्य केही संवत्हरू प्रचलनमा रहेको ऐतिहासिक स्रोतहरूमा पाउन सकिन्छ । सौरमान वा चान्द्रमान पद्धतिमा भएका सबै संवत्को वर्ष फेरिने दिन एकै दिन नपरेर आ–आफ्नो सुविधा अनुसार परेको पनि पाइन्छ ।

विक्रम संवत् नेपालकै मौलिक रहेको दाबी गर्नेहरूले ‘कुनै बेला नेपालमा विक्रम वा विक्रमादित्य नामका राजा रहेको र तिनको नामबाट यो संवत् थालनी भएको’ बताउँछन् । तर, नेपालमा यो नामका कुनै राजा भएको ऐतिहासिक तथ्य र विवरण अहिलेसम्म उपलब्ध भएको छैन । पहिले भारतमा ‘संवत्’ को नामबाट मात्रै प्रचलित यो संवत्मा पछि विक्रम नाम जोडिएको पाइन्छ । तर, ती कुन राजा हुन् भन्ने विषयमा भारतीय इतिहासकारहरूमै अन्योल छ । भारतमा प्रचलित भएपछि यो नाम नेपालमा पनि भित्रियो । नेपालमा यसको प्रयोग अन्य संवत्जस्तो लगातार भएको थिएन । काठमाडौं उपत्यकामा ज्यादाजसो शक संवत् र नेपाल संवत् नै प्रचलनमा थियो । कर्णालीको सिंजा उपत्यकालाई राजधानी बनाई स्थापना भएको खस साम्राज्यमा पनि शक संवत्को प्रचलन रहेको र त्यसपछि टुक्रिएका विभिन्न राज्यले पनि शक संवत्लाई नै प्रचलनमा ल्याएको पाइन्छ ।

गोरखामा विक्रम संवत्को प्रचलन रहेकाले नेपाल एकीकरणपछि पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल संवत्लाई हटाएर विक्रम संवत्लाई प्रचलनमा ल्याएको भन्ने भ्रम केहीमा रहेको पाइन्छ । जबकि, उनले त्यतिबेला प्रचलित शक संवत्लाई नै निरन्तरता दिएका थिए । तत्कालीन नेपाल (काठमाडौं उपत्यका) लगायत केही भू–क्षेत्रमा अन्य संवत्हरूको साथमा यदाकदा प्रचलनमा आउने विक्रम संवत्को प्रचलन चन्द्रशमशेरले वि.सं. १९६० देखि कडाइका साथ लागू गरेका थिए । के कारणले विक्रम संवत्लाई नेपालमा यति महत्व दिइयो भन्ने थाहा नभए पनि यसलाई नेपालकै हो भन्ने देखाउन नाम फेरेर ‘नेपाल संवत्’ बनाई गोरखापत्र मा छपाएको पनि पाइयो ।

नेपाल संवत्को थालनी (वि.सं. ९३६ तथा ईस्वी ८८०) तत्कालीन नेपालमा भएको र त्यतिबेलादेखि अहिलेसम्म नेवार समुदायले नै धान्दै आएका कारण यसलाई ‘नेवार संवत्’ भन्ने र लेख्ने गरेको पनि पाइन्छ, जुन गलत हो । त्यस्तै, आ–आफ्नो जातीय संवत् हुनुपर्ने अर्को गलत बुझइ पनि पाइन्छ । जुन संवत् प्रचलनमा ल्याए पनि ती चान्द्रमास र सौर्यमान पद्धतिभित्रै पर्ने भएकाले नामहरूको भीडमा अर्को नाम थप्नु मात्रै हो ।

About Basanta Maharjan

Basanta Maharjan, author and researcher, has expertised in Nepalese history, culture, archaeology and Buddhist study. Seven of books and number of articles on Buddhist Study have been authorised by him. He has mastered in Buddhist study and is a gold medalist from Tribhuvan University. As well as, he has mastered in Nepalese history, culture and archaeology also from same university. Currently he has been involved in research work and lectures on own subject. mail : maharjan_basanta@yahoo.com

Check Also

लुम्बिनीमा बोटिङ, बाँदरको हातमा नरिवल

लुम्बिनी विकास कोषले विहार क्षेत्रस्थित नहरलाई हालै प्रयोगमा ल्याएको छ । नहरमा हुइँकिएर दौडने डुंगा …

गणेश हिमालको ठट्यौलो यती

गोठालाहरूले बिहानै त्यो ठूलो ढुंगामा बसेर आगो बाले । सधैंजस्तो घाम डुब्ने बेला यती आएर …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *