Friday , July 19 2019

व्यवहारवादी भिक्षु अश्वघोष

कोरा सिद्घान्तमा भन्दा व्यवहारमा विश्वास गर्ने भिक्षु अश्वघोष महास्थविर बौद्घ समाजको तडकभडकप्रति विमति राख्थे ।

  • वसन्त महर्जन

भिक्षु महासंघका संघनायक भिक्षु अश्वघोष महास्थविरले ७७ वर्षको भिक्षु जीवन–बौद्ध धर्म–दर्शनको विषयमा थुप्रै प्रवचन, जिज्ञासुका प्रश्नको उत्तर, लेख–पुस्तक प्रकाशन तथा अन्य धार्मिक गतिविधिमा सामेल भएर विताए ।

वि.सं. १९८३ मा पाटनको ओकुबहालमा जन्मिएका महास्थविर १६ वर्षको उमेरमा भिक्षु जीवनमा प्रवेश गरेका थिए । २२ चैतमा निधन भएका उनै भिक्षु अश्वघोषको त्यसको दुई दिनपछि कर्णद्वीप, काठमाडौंमा राजकीय सम्मानका साथ अन्त्येष्टि गरिएको थियो ।

अन्त्येष्टि समारोह भइरहँदा एक छेउमा बसेर यो पंक्तिकार गम्दै थियो– धर्म–दर्शनमाथि तर्क–वितर्क गर्न आफूकहाँ आउनेहरू कतिलाई यी भिक्षुले प्रभाव पारे होलान् ? एक जना त पंक्तिकार नै थियो ।

युवावयमा धर्म–दर्शनको अध्ययन र चिन्तनमा लाग्नेहरूको एउटा वर्ग यस विषय सम्बन्धी भेटेजतिका व्यक्तिहरूसँग वादविवाद गर्दै हिंड्ने, सकभर तर्कले पराजित गर्न खोज्ने स्वभावका हुन्छन् । कतिपयले यसलाई नकारात्मक माने पनि यो सिकाइको एउटा काइदा हो ।

पृष्ठभूमि बौद्ध धर्म भए पनि यो पंक्तिकारले जिज्ञासावश एक समय अन्य धर्म–दर्शनको अध्ययन गरी संकलित जानकारीको आधारमा विभिन्न धर्मगुरु र विद्वान्सँग तर्क गथ्र्यो । जे. कृष्णमूर्तिको जीवनदर्शनको अध्ययनका क्रममा परिचय भएका धर्मरत्न शाक्य पनि यही स्वभावका थिए । हामी दुई भिक्षु अश्वघोषकहाँ जान्थ्यौं र घन्टौं बहस गथ्र्यौं । पछि धर्मरत्न प्रवज्या लिई ‘भिक्षु धम्मानन्द’ मात्रै बनेनन्, अश्वघोषको निकट सहायक नै भए ।

भिक्षु अश्वघोषको गृहस्थ नाम बुुद्धरत्न शाक्य हो । आमा लक्ष्मीमायाको प्रेरणाले घरबार छाडेर भिक्षु संघमा प्रवेश गरेका उनले भारतको कुशीनगरमा उ. चन्द्रमणि महास्थविरको उपाध्यायत्व र भिक्षु अमृतानन्दको आचार्यत्वमा श्रामणेर (घरबार छाडेर भिक्षु बन्ने तयारी) ग्रहण गरेका थिए ।

श्रामणेर प्रवज्यापछि भिक्षु धर्मरक्षितसँग पालि र हिन्दी भाषा सिकी अध्ययनका लागि श्रीलंकाको मातरमा रहेको महामहिन्द्र परिवेण (तालिम केन्द्र) पुगे । त्यहाँका प्रधानाचार्य धर्मकीर्ति श्री धम्मावास नायक महास्थविरको उपाध्यायत्वमा १ मई १९४९ मा अश्वघोष पूूर्णरूपमा भिक्षुु बने ।

बौद्ध गतिविधिमा सक्रिय हुँदै उनले औपचारिक अध्ययन स्नातकलाई अघि बढाएका थिए । तर, क्षयरोग लागेपछि पूरा गर्न सकेनन् । उपचारका लागि चीनको बेइजिङ पुुगेका उनले चिनियाँ जनवादी क्रान्तिका नायक माओत्सेतुुङ र नेता चाउ एन लाइसँग भेट गरे । त्यहाँ चिनियाँ समाज र विकासको गति देखेका उनी कम्युनिष्ट सिद्धान्तबाट प्रभावित भए । त्यसपछि कम्युनिष्ट र बौद्ध दर्शनको तुलनात्मक अध्ययन गर्ने तथा कम्युनिष्ट सिद्धान्तले समाज परिवर्तन गर्न सकिने दृष्टिकोण बनाएर बोल्दै हिंड्न थाले ।

नेपाल फर्केपछि उनले आफ्नो कोठामा कार्ल माक्र्स, माओत्सेतुुङ लगायतका नेताहरूको तस्वीर झुुन्ड्याउन थाले । एक भिक्षुको कोठामा ती नेताको तस्वीर झुन्डिनु विरोधाभास थियो । त्यस्तो नगर्न गुरु भिक्षु अमृतानन्दले सम्झाउने धेरै प्रयास गरे पनि आफू बरु गृहस्थमै फर्कन तयार रहेको अश्वघोषको जवाफले गुरुलाई चुप बनायो ।

भिक्षुु अश्वघोष कोरा सिद्धान्तका आस्थावान् नभई व्यवहारवादी रहेका उनका लेख र पुस्तकबाट थाहा हुन्छ । उनका लेखहरूमा गहन दार्शनिक चिन्तन भन्दा व्यावहारिक कुरालाई नै जोड दिइएको छ । तिनमा प्रायः सामाजिक जनजीवनलाई बौद्ध धर्मदर्शनको पक्षबाट निरुपण गरिएको पाइन्छ । ‘व्यावहारिक प्रज्ञा’ पुुस्तिकाको भूूमिकामा उनले बुद्धको मूल शिक्षा प्रज्ञाबारे पुस्तक लेख्न आफू अघि सरे पनि यो विषय गम्भीर रहेको र आफूसँग समेत नरहेको स्वीकारोक्ति प्रकट गरेका छन् ।

भिक्षु अश्वघोष बौद्ध समाजमा हुने तडकभडकप्रति पनि विमति राख्थे । ‘मान्छेका लागि सिद्धान्त हो, सिद्धान्तका लागि मान्छे होइन’ भन्ने धारणा राख्ने उनी संभवतः विकासको दृष्टिकोणले नै चिनियाँ कम्युुनिष्टबाट प्रभावित बनेका थिए । आफूूलाई मानिसहरूले कम्युुनिष्ट भने पनि त्यो मिथ्या रहेको उनको जिकिर थियो ।

२०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि गठित राष्ट्रिय सभामा तत्कालीन नेकपा (एमाले) बाट उनी मनोनीत भएका थिए, जसबाट उनी आलोचित भए । तर, राजनीतिक दलले मनोनयन गरेकै आधारमा उनी सांसद हुन गएका थिएनन् । बरु उनी जस्तै व्यावहारिक अर्का भिक्षु सुदर्शन महास्थविरको पहलमा संसदमा बौद्ध दृष्टिकोण राख्न सजिलो हुने ठानी संघबाट नै अनुमोदन गराएर पठाइएको थियो । धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणाको माग यसैको परिणाम हो ।

नेपाली बौद्ध समाजमा भिक्षु अश्वघोष रिसाहा भन्तेका रूपमा पनि चिनिन्छन् । तर, तर्ककै लागि गरिएका यो पंक्तिकारका त्यसबेलाका प्रश्नहरूमा क्रोध गर्ने ठाउँ प्रशस्तै भए पनि उनी कहिल्यै क्रूद्ध भएनन् । उनी ‘भिक्षु जीवन असाध्यै कठिन छ, यसबारे थाहा पाएको भए शायद भिक्षु नै बन्ने थिइनँ’ भन्थे । तर भिक्षुुहरू चाहिन्छ भन्दै तालिम केन्द्र स्थापना गर्ने पहिलो भिक्षु उनी नै हुन् । सबैभन्दा बढी शिष्य भएका भिक्षुु पनि उनी नै थिए ।

साभारः हिमाल

 

About Basanta Maharjan

Basanta Maharjan, author and researcher, has expertised in Nepalese history, culture, archaeology and Buddhist study. Seven of books and number of articles on Buddhist Study have been authorised by him. He has mastered in Buddhist study and is a gold medalist from Tribhuvan University. As well as, he has mastered in Nepalese history, culture and archaeology also from same university. Currently he has been involved in research work and lectures on own subject. mail : maharjan_basanta@yahoo.com

Check Also

लुम्बिनीमा बोटिङ, बाँदरको हातमा नरिवल

लुम्बिनी विकास कोषले विहार क्षेत्रस्थित नहरलाई हालै प्रयोगमा ल्याएको छ । नहरमा हुइँकिएर दौडने डुंगा …

गणेश हिमालको ठट्यौलो यती

गोठालाहरूले बिहानै त्यो ठूलो ढुंगामा बसेर आगो बाले । सधैंजस्तो घाम डुब्ने बेला यती आएर …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *