Monday , July 6 2020

काठमाडौंमा ‘गुफा पर्यटन’

जात्रा, पर्व, मन्दिर र तिनको ऐतिहासिकतासँगै काठमाडौं उपत्यकामा पर्यटक रिझाउन यहाँका प्राचीन गुफा नयाँ आकर्षण बन्न सक्छन्।

— बसन्त महर्जन

जात्रा, पर्व र मन्दिरले काठमाडौंलाई ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक थलोका रूपमा चिनाउन थालेको धेरै समय भइसकेको छ । पर्यटन क्षेत्रमा यसको प्रयोग झनै बढी छ । यसबाहेक उपत्यकामा पर्यटकीय आकर्षणका लागि थप महत्वपूर्ण सम्पदा पनि छन्; ती हुन्– गुफा लगायतका प्राकृतिक बनावट वा भूसंरचना ।

कीर्तिपुर नगरपालिकास्थित चोभार क्षेत्र गुफाका लागि प्रसिद्ध छ । वाग्मती नदीको पानी निस्कने गल्छीमा रहेको यो गुफा क्षेत्र हाल एक संस्थाले व्यावसायिक प्रयोजनमा ल्याएको छ । यहाँ एकभन्दा बढी गुफा छन् ।

एक अध्ययनले गुफाबाटै वाग्मती नदी वारपार गर्न सक्ने बाटो पनि देखाएको छ । गुफाबाटै चोभारको आदिनाथ मन्दिरसम्म पुग्न सकिने जनविश्वास पनि पाइन्छ । गुफाहरूको पुरातात्विक अध्ययनका अनुभवी दिवंगत पुरातत्वविद् शुक्रसागर श्रेष्ठको नेतृत्वमा बीस वर्षअघि यस पंक्तिकार सहितको टोलीको अध्ययनमा यसको पुष्टि भने हुन सकेन ।

उपत्यकामा गुफाहरू रहेको अर्को क्षेत्र नागार्जुन पर्वत पनि हो । भारतीय सिद्ध नागार्जुन (शून्यवादका प्रवर्तक आचार्य नभएर ८४ सिद्धमध्ये एक) काठमाडौं आउँदा ध्यान, साधना गरेको उल्लेख छ । सिद्ध नागार्जुनकै सम्झनामा यो पर्वतको नामकरण गरिएको पनि स्मरणीय छ ।

नागार्जुन पर्वतको चुचुरोमा साना र ठूला दुई गुफा छन् । पर्वतको मुख्य स्थल स्तूपबाट दक्षिणतिर ठूलो गुफा छ । गुफामा ठूलाठूला बौद्ध मूर्तिहरू छन्, भग्न चैत्यका अवशेषहरू पनि देख्न सकिन्छ, जसको निर्माण शैली लिच्छविकालीन र मध्यकालीन जस्ता लाग्छन् ।

काठमाडौंमा खडेरी परेको वेला स्वयम्भूका बुद्धाचार्यहरू यो गुफामा पूर्वतयारी गर्ने र खडेरीको अन्त्य हुने बताइन्छ । गुफाभित्र गुरगुर आवाज आएमा तुरुन्तै पानी पर्ने लोकोक्ति पाइन्छ ।

नागार्जुन फेदबाट त्रिशूली जाने बाटोको छेवैमा रहेको गुफा स्थानीय नेवार बौद्धहरूमा धिकेपाक्व (धिकेपाकू) गुफाका नामले चर्चित छ । गुफाभित्र दुई वटा बाटो रहेको र एउटा गुफाबाट त स्वयम्भू चैत्यसम्म नै पुग्न सकिने बताइन्छ ।

काठमाडौंका वज्रयानी बौद्ध साधकहरूलाई यस गुफामा पनि ध्यान, साधना गराइने चलन थियो । बौद्ध मूर्तिहरू पनि रहेको यो गुफामा चैत्र पूर्णिमामा जानकार व्यक्तिहरू पनि पुग्ने गरेका छन् । यो गुफा प्रसिद्ध वज्रयानी साधक वाक्वज्रसँग पनि सम्बन्धित देखिन्छ । थँहिटीस्थित श्रीघः विहारका संस्थापक वाक्वज्रकै सम्झनामा उनका सन्तानहरूले धिकेपाकू गुठी राखेका छन् ।

नागार्जुन चुचुरोस्थित स्तूपको ठीक तल एकलटार नजिकै जर्हिल्वहंमा अलि साँघुरो ठाउँमा एउटा गुफा छ । निष्पट्ट अँध्यारोमा पनि गुफाभित्र झिलिमिली हुने ढुंगा भएका कारण स्थानीयले यसलाई जर्हिल्वहं नाम दिएका हुन् । ध्यान, साधनामा प्रयोग हुने यो गुफामा बौद्ध मूर्तिहरू पनि रहेका छन् ।

नागार्जुन डाँडाकै पश्चिम भीमढुङ्गा नजिकै पनि एउटा गुफा रहेको छ । गुफाबाट बालाजु निस्कन सकिने पनि बताइन्छ । गुफाको २० मिटर जति भित्र शिवलिङ्ग स्थापना गरिएको छ । ठूलो एकादशीमा यहाँ मेला लाग्दछ । यहाँ पूर्वतर्फ मुख फर्किएको अर्को गुफा पनि छ । यो पंक्तिकार गुफामा प्रवेश गर्दा केही ठोस वस्तु पाइएन तर बनावट चोभार क्षेत्रका गुफाहरू जस्तै लाग्छ ।

स्वयम्भू महाचैत्य उत्तर शान्तिपुर नामको धार्मिक स्थल छ । बाहिरबाट हेर्दा एकतले भवन जस्तो देखिए पनि भित्र तह–तह हुँदै गएको ठूलो गुफा रहेको बताइन्छ ।

तान्त्रिक साधनापछि मात्र प्रवेश गर्नुपर्ने यो गुफामा राजा प्रताप मल्ल पसेको र नागको रगतले लेखिएको ग्रन्थ बाहिर घाममा सुकाउँदा काठमाडौंको खडेरी अन्त्य भएको कहावत छ । राजा रणबहादुर शाहले अटेर गरी गुफाभित्र प्रवेश गर्दा अचानक चिच्याउँदै बाहिर निस्किएको पनि बताइन्छ । यही घटनापछि राज्यकोषबाट प्रत्येक वर्ष शान्तिपुरको नाममा सुनको असर्फी चढाइने गरेको तर्क गरिन्छ ।

भक्तपुरको सुडालस्थित ल्हासापाक्व नामको बौद्ध स्थल चीनको पञ्चशीर्ष पर्वतबाट नेपाल आएका महामञ्जुश्रीका साथै बाह्रौं शताब्दीमा तिब्बतबाटै आएका सिद्ध मिलारेपासँग पनि सम्बन्धित छ ।

पौराणिक वर्णन अनुसार मिलारेपा यहाँकै गुफामा ध्यान बसेका थिए तर आज यहाँ ध्यान बस्न मिल्ने गुफा देखिंदैन । मञ्जुश्री स्थान भनिएको ठाउँमुनि भूस्खलनको अवशेष देखिएका कारण कुनै वेला उक्त गुफा भूस्खलनमा नष्ट भएको अनुमान गर्न सकिन्छ ।

त्यसैले उपत्यकाका मठमन्दिर तथा जात्रापर्व जस्तै गुफाको खोजी तथा अध्ययन हुनु आवश्यक छ । किनभने, यहाँको गुफा हाम्रा सभ्यता, संस्कृति र जीवनसँग जोडिएका छन् ।

About Basanta Maharjan

Basanta Maharjan, author and researcher, has expertised in Nepalese history, culture, archaeology and Buddhist study. Nine of books and number of articles on Buddhist Study have been authorized by him. He has mastered in Buddhist study and is a gold medalist from Tribhuvan University. As well as, he has mastered in Nepalese history, culture and archaeology also from same university. Currently he has been involved in research work and lectures on own subject. mail : maharjan_basanta@yahoo.com

Check Also

लमजुङ्को तातोपानी

तातोपानीमा नुहाइसकेपछि जीउ हलुका हुनेमात्र होइन, भोक पनि लाग्ने हुन्छ । खलखल्ती पसिना निस्कने हुँदा …

नेपालमै छ तिब्बत पनि

पर्यटकीय आकर्षणको केन्द्र रहिआएका नेपालका हिमाली क्षेत्रहरूलाई अझ व्यापक बनाउन तिब्बतको विगतसँग जोड्न सकिन्छ। बसन्त …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *